PHÊ BÌNH: THƠ KHALY CHÀM QUA TẬP THƠ "ĐI VỀ PHÍA MẶT TRỒI - NHẤT LOAN

THƠ KHALY CHÀM QUA TẬP THƠ:

“ĐI VỀ PHÍA MẶT TRỜI”

Nhât Loan

 

         Khaly Chàm nguyên quán ở đồng bằng Sông Cửu Long. Chào đời tại Sài Gòn. Khaly Chàm trở thành dân của đất Tây Ninh khá lâu. Giữa khá nhiều bài thơ tập thơ mang nặng truyền thống ngôn ngữ miêu tả kể lể giãi bày một cách có vần có điệu (tuy khéo nhưng xưa) vây quanh trong tập “Đi Về Phía Mặt Trời” của mình ấn hành vào tháng 02 năm 2006 Khaly Chàm bỗng vụt lên một phong cách thơ khá mới lạ.

   Nếu phải phân tích truy tìm cội nguồn cái mới và lạ kia trong thơ anh thì rất dài dòng. Nó có cội rễ từ tận quan niệm triết học của anh về vũ trụ - con người. Nói gần hơn nó chính là sự triển khai khái quát mô thức thẩm mỹ của Khaly Chàm về cuộc sống. Vấn đề quá lớn. Khó gom vào trang viết nhỏ. Chỉ có thể nói rằng với Khaly Chàm "Thơ: như chiếc nạng" mà "ngôn từ tôi dựa dẫm bước đi" cần phải "vượt qua những định luật" "nghi hoặc mọi giáo điều"  vì "đời thường có quá nhiều kiểu cách" "để tôi được đồng nhiên cùng hạnh phúc". Nghĩa là với Khaly Chàm thơ nói riêng cái đẹp trong cuộc đời nói chung phải là kết quả của sự vật lộn của sự rướn tới giữa hạnh phúc hiện thực luôn còn bất toàn với lực hút "cố định hóa" của quán tính xã hội. Trong bài "Đồng Hành" này Khaly Chàm muốn nói rằng: Cái đẹp của ngôn ngữ thơ hoặc mở rộng ra cái đẹp trong cuộc sống chính là "vượt qua những định luật" những cái tốt của hôm qua (nhưng có khi không còn tốt cho hôm nay). Chính là dám phá vỡ những cấu trúc không còn phù hợp với cấu trúc cảm xúc và tư duy của con người vốn luôn tồn tại trong sự vận động  về phía trước nhằm hoàn thiện mãi sự bất toàn trong hạnh phúc hiện thực của mình với tư cách một cá thể vừa hòa hợp vừa tự do cùng cộng đồng xã hội. Một "ungramaticality" trong ngôn ngữ thơ. Một sự lóng ngóng vụng về trong diễn đạt. Một sự "phi cú pháp" trong biểu hiện. Bởi cái đẹp của thơ của ngôn ngữ thơ bây giờ không còn là những gì đúc sẵn bên ngoài người làm thơ có khả năng trở thành đối tượng khách quan cho nhà thơ mô phỏng dồn nén gò bó xúc cảm cùng ý thức nghệ thuật của mình vào. Mà nó phải là sự tự thân xuất hóa toàn diện quan niệm thẩm mỹ của nhà thơ về hiện thực vào từng con chữ vào từng mô hình kết hợp những con chữ trong bài thơ vào nhau như một thông điệp trực tiếp im lìm mà trọn vẹn nhất xúc cảm tươi nguyên ràn rụa mới của tâm hồn. Mới đến độ mọi ngôn ngữ và trật tự cấu trúc diễn đạt cũ đều phải bất lực. Đều phải tự lột xác để rướn dậy nếu muốn hoàn thành tiếp sự hiện hữu của mình với tư cách hệ thống ký hiệu về xúc cảm và ý tưởng đang dần được độc lập hóa nội tâm trên nền tảng yếu tính vĩnh hằng muôn thưở của con người .

Thảo nào có lẽ đã trung thành rất mực với quan niệm ấy của mình trong tập thơ nói trên Khaly Chàm đã luôn tìm kiếm và đã tìm kiếm được một mô hình cấu trúc ngôn ngữ thơ rất "ít giống ai". Trước tiên mọi quan niệm về loại từ trong ngôn ngữ  thường nhật bị phá bỏ. Trật tự văn phạm quen thuộc vốn dành cho văn trần thuật miêu tả theo đó cũng bị đập tan. Vũ trụ hiện thực gồm ngoại cảnh và nội tâm trong ngôn ngữ thơ của anh nhờ đó mà bắt đầu lấp lánh tỏa rạng một khuôn mặt ý nghĩa mới. Mới nên trẻ trung. Trẻ trung nên tinh khôi và trong trẻo. Và qua đó nó dẫn đưa người đọc vào một cõi xúc cảm thẩm mỹ lạ và mới trước những gì vốn cũ rất cũ. Một sự phục sinh trạng thái trinh tuyền nhất nơi đôi mắt tâm hồn của chúng ta. Trả lại cho chúng ta những gì vẹn nguyên đẹp đẽ ngất ngây nhất khi đối diện với cuộc đời. Đẩy tâm hồn mình và hiện thực tương giao xã hội ngày càng đi gần tới hơn cái toàn chân toàn thiện toàn mỹ.

Hãy đọc vài đoạn thơ (nơi từng bài thơ) trong tập thơ nói trên của Khaly Chàm để ngẫm và nghĩ dù rằng vài đoạn thì không thể nói đủ về phong cách thơ nơi tác giả của nó (do vậy nên tìm đọc toàn tập thơ thì tốt hơn).

Mở đầu bài "Từ Tình Yêu Của Đất" Khaly Chàm viết:

"khắc họa bóng hình vào ánh sáng 

để xác tín sự hóa thân tỏa rạng trong ý tưởng 

như mong ước luôn lừa dối nhưng chẳng thấy bao giờ 

lặng nghe vọng lại sóng âm lời gọi tên từ bến bờ mê ảo 

vội vàng chi từng ngày cứ vuột khỏi tầm tay 

giấc mơ như rêu bám víu trên thân phận con người

 với em lẽ nào tôi phải sống đến từng phút giây đắm đuối 

có đúng là tình yêu để được hồi sinh

tất cả sẽ trở về như hiến dâng mới mẻ

tôi khát khao đặt lên môi tiếng hát của búp non vừa hé mở..."

Rõ ràng thơ Khaly Chàm cũng cần đến ngôn từ khái niệm thường nhật lời nào nghĩa ấy để hiện hữu. Cũng phải có chủ từ động từ túc từ nơi từng câu để thông tri nội dung tình cảm ý tưởng của mình. Và tới lượt nó những câu thơ này cũng phải được đặt vào một trật tự liền lạc trên dưới nối tiếp mãi đến hết bài thơ. Nhưng nó hoàn toàn không phải là văn xuôi có vần lấy sự du dương nhịp nhàng của vần của điệu của tiết tấu êm ái làm trung tâm cái đẹp cái hay cho thơ sau sự êm ái vui tai về nghĩa của lời của câu. Mà một cách mới mẻ và chắc tay Khaly Chàm đã thành tựu được thơ của mình trên sự chết đi về nghĩa thường nhật của những con chữ được viết ra. Trên sự giằng co căng kéo của những loại từ thường sự với những vị trí mới của nó trong câu đầy sự sáng tạo vất vả. Và tiếp theo Khaly Chàm lại thành tựu được tứ của bài thơ bằng sự chết đi của cả bài thơ trong ý thức của người đọc khi gắn nó vào bối cảnh hiện thực. Hay nói cách khác Khaly Chàm đã dũng cảm bạo liệt phá vỡ và hỗn đồng lại những mảnh vỡ của ngôn ngữ thường nhật của trật tự cú pháp thường nhật để sau đó nhào nặn lại khuôn mặt ý nghĩa mới cho chúng bằng chính hơi nóng khát khao tra vấn và truy tầm những giá trị thẩm mỹ mới cho thơ cho mình và cho đời dù biết rằng mọi thứ đều cần phải vượt qua nữa.

Thêm một đoạn thơ nữa trong bài "Sự Thật Trong Sự Nhận Thức":

khi hợp âm đã rơi vào tĩnh lặng 

sẽ hiện ra tia mắt tưởng chừng xuyên thủng màn đêm /

không phải dễ để hình dung được những móng vuốt và tiếng rúc lạnh từng hồi còn vương trong tán lá 

linh giác cuối cùng mách bảo bản năng trú ẩn sinh tồn

 hy vọng mong manh vụt biến.

Hoặc là:

sẽ không còn gì 

người đàn bà đã bỏ ra đi

 trong khuôn nhạc thời gian độc tấu chỉ dấu lặng buồn 

hỏi những cành củi nhỏ 

có phải đang khao khát ngọn lửa 

hơi ấm làm phục sinh lớp tro than của ngày hôm qua hạnh phúc 

dư âm buông hình thể hân hoan chạm nhẹ hồn lấp loáng khúc tình ca...

Tóm lại ở Tây Ninh hiện nay cùng một vài nhà thơ khác nữa thơ Khaly Chàm là một phá cách khá đẹp. Đằng sau nó là  khối lửa suy tư luôn đau đáu sự trăn trở trên đường chinh phục sáng tạo khôn nguôi những sắc màu thẩm mỹ mới cho thơ cho mình và cho đời vốn luôn đi mãi về phía trước của Khaly Chàm: Điểm chung đặc chủng vốn có nơi mọi nghệ sĩ dù rằng cái mới nào bao giờ cũng dễ bị... dị ứng. Nhưng ở đây nếu cho rằng "...chỉ có cây đời mới mãi mãi xanh tươi" thì chúng ta có lẽ nên ủng hộ phong cách thơ "ít giống ai" này của Khaly Chàm. (Thời tiền chiến ở Việt Nam ta thơ mới từng bị trường phái cổ điển nhạo báng dè bĩu không tiếc lời). Ủng hộ quan niệm thơ trên của anh. Ủng hộ sự tìm tòi đổi mới ngôn ngữ thơ nói trên của anh. Vì thơ của con người thời công nghiệp hóa hiện đại hóa không còn là sự thẩn thơ đề huề "phóng bút đề thơ" "y thanh điền từ" (theo khuôn mẫu điệu thức có sẵn bên ngoài linh hồn ta mà điền chữ vào) nữa. Mà phải và sẽ là sự tái sản xuất mở rộng đầy thặng dư nghĩa mới để diễn đạt những xúc cảm và ý tưởng luôn luôn mới mới rất tốc độ rất đa chiều đa cực nhưng lại trên cơ sở những con chữ vốn luyến ít ỏi cũ. Và tất nhiên nơi vương quốc của sự sáng tạo thi ca này Khaly Chàm vẫn không phải và không thể là cái mẫu cái chuẩn duy nhất cuối cùng. Vì ở mỗi góc đổi mới quan niệm thẩm mỹ về hiện thực nói chung về thơ nói riêng người ta chỉ có thể chinh phục và sở hữu được một vẻ đẹp trong khối đẹp vĩnh cữu phổ quát của hiện thực của cuộc đời của thơ. Và như vậy những vẻ đẹp mới còn lại ắt hẳn đang chờ vào sự sáng tạo truy tìm riêng nơi nhiều nhà thơ khác của đất Tây Ninh. Dĩ nhiên vẫn không loại trừ cả Khaly Chàm trong sự tìm tòi tiếp tục này cho thơ cho mình và cho đời. Vì bản chất sự sống nói chung của thơ nói riêng luôn là sự sáng tạo. Không còn sáng tạo nữa coi như nhà thơ chỉ còn tồn tại trong thì quá khứ. Một đòi hỏi nghệ thuật ngặt nghèo nhưng cũng rất hấp dẫn và vinh quang cho người cầm bút làm thơ nhất là lúc thế giới ngày càng "phẳng dần" trong mắt  mọi người - và điều này không hề chỉ dành riêng cho giới làm thơ mà thôi...      

                                     Thị xã Tây Ninh mùa xuân năm 2008

 

khaly chàm

xin cam on ong[ba] Nhat Loan

cach viet cua ong[ba] NL: la cach viet nuoc doi nhung du sao toi cung phai gui toi "nha phe binh" NL loi tran trong cam on. Ong[ba] NL da hieu duoc toi 50/50. Nhu cach hieu cua ong LNT... la so khong [0]. Neu muon tim hieu toi thi xin danh chut thoi gian doc: tienve.org - damau.org
khalycham