BÀN TRÒN VĂN NGHỆ: TẢN MẠN VỀ THƠ - NGUYỄN ĐÌNH SAN

TẢN MẠN VỀ THƠ

 

Làm thơ vừa dễ lại vừa khó. Hình như người Việt Nam nào cũng có thể làm được một vài câu ít nhất là lục bát mà không dễ như vậy đối với việc viết văn hoặc các hình thức văn nghệ khác. Nhưng làm được thơ hay thì cực khó. Có nhà thơ chuyên nghiệp mà cả đời chỉ làm được những bài thơ trung bình chứ chưa có nổi một câu thơ hay...

                                                                                            NGUYỄN ĐÌNH SAN

 

Vậy thế nào là thơ hay. Trước hết phải nói đến yếu tố chủ quan của người thưởng thức. Hay dở lắm khi phụ thuộc vào cái "gu" (gout: thị hiếu thẩm mỹ) của họ. Thích gì thì cho đó là hay và ngược lại. Điều này cũng giống như khẩu vị của người ta vậy. Và cái gu này lại phụ thuộc vào tầng lớp trình độ học vấn hiểu biết đặc điểm tâm lý của người thưởng thức nữa. Đa số bà con nông dân người có tuổi đặc biệt là phụ nữ thích thơ Nguyễn Bính Đoàn Văn Cừ mà không để ý tới Xuân Diệu Huy Cận Chế Lan Viên mặc dù đó toàn là những tên tuổi lừng lẫy trong nền thơ hiện đại Việt Nam. Ngược lại tuổi trẻ thành thị trí thức thì có phần hâm mộ Xuân Diệu Huy Cận Chế Lan Viên Lưu Trọng Lư Hàn Mặc Tử... Trong giai đoạn kháng chiến chống Pháp hết thảy bộ đội nhân dân đều thích thơ của Tố Hữu hơn các nhà thơ khác. Dẫn qua vậy để thấy cái "gu" của công chúng là không thể bỏ qua. Nhưng chẳng lẽ người làm thơ lại cứ luôn phải chạy theo họ. Vậy còn gì là bản sắc riêng của mỗi nhà thơ?

Thơ phải tạo được ấn tượng đặc biệt phải khiến người đọc bị ám ảnh mạnh. Nhưng không dễ. Cũng như trong vô vàn người ta bắt gặp giữa đời những gương mặt tính cách để lại ấn tượng thú vị khiến ta khó quên quả không nhiều. Tất nhiên là phải ấn tượng tốt chứ ấn tượng kiểu quái đản kỳ dị gây phản cảm thì thật tệ hại. Cũng chẳng nên nặng nề về việc tự biểu hiện chủ thể hay phản ánh xã hội. Có cá nhân nào lại không mang dấu ấn xã hội thời cuộc? Nói gì không mấy thành vấn đề mà điều quan trọng là nói như thế nào. Và quan trọng nhất phải là thơ ấy mang đến cho người đọc cái gì? Tặng họ cái đẹp với nghĩa hoàn chỉnh nhất của từ này là được rồi. Xin miễn chẻ hoe là tác giả chỉ thể hiện mình mà không nói đến người. Biểu hiện mình mà như thơ của Nguyễn Du Nguyễn Trãi Hồ Xuân Hương thì chẳng đầy ắp sâu sắc ý nghĩa xã hội đó sao? Còn như cao giọng nói chuyện thế sự hô hào tuyên truyền nghĩa vụ với cộng đồng mà nhạt nhẽo tầm phào thì phỏng có ích gì? Và cần thấy mỗi nhà thơ có sở trường riêng. Thơ đậm chất công dân có lẽ không ai bằng Maiacốpxki. Giá trị của ông thật lớn lao trong nền thơ Xô viết. Nhưng chẳng lẽ tất cả đều như ông? Có những người luôn làm công việc thẩm định xét chọn thơ cứ thích nhận xét với người làm thơ: Thơ bạn riêng tư quá cần xã hội nữa lên cần mở rộng tới những chủ đề lớn lao hơn. Vâng. Người làm thơ phải luôn ý thức được nghĩa vụ công dân của mình đối với đất nước dân tộc nhất là lúc lịch sử đầy biến cố. Không thể chấp nhận một nền thơ được coi là có giá trị lại vắng bóng Tổ quốc Đảng lãnh tụ nhân dân trong thơ. Nhưng những chủ đề lớn lao ấy vẫn có thể được nói ở những khía cạnh tưởng như rất riêng tưởng là tác giả "biểu hiện" mình. Ta thấy gì qua một bài thơ ngắn ngủi chỉ vẻn vẹn bốn câu có vẻ như rất riêng tư sau đây của Chế Lan Viên:

"Nhớ xuôi trông mãi mảnh tin nhà

Nay được phong thư nước suối nhòa

Chẳng dám giận nhiều con thác lũ

Thương tình chú ngựa khổ đường xa"

(Thư mùa nước lũ)

Đằng sau bài thơ gọn ghẽ xinh xẻo với những lời lẽ có vẻ rất "riêng tư" ấy là cái "phông" của xã hội hiện lên khá đậm: Cuộc kháng chiến chống Pháp cam go gian khổ đến nỗi "chú ngựa" cũng phải chia sẻ nỗi vất vả cùng con người. Bài thơ này tôi đọc xong một lần đã nhập tâm được ngay từ mấy chục năm trước.

Thơ hay là ở những bài cụ thể câu chữ cụ thể chứ tuyệt nhiên không ở cái tên của tác giả. Trong sáng tác nói chung thơ nói riêng không có cái bóng nào hết. Và chẳng ai bị bất cứ cái bóng nào che khuất. Nhiều nhà thơ lớn tiếng tăm bởi sự nghiệp của họ gồm nhiều tác phẩm cụ thể tạo nên - đầy sức thuyết phục. Nhưng như vậy không có nghĩa họ không có những bài thơ câu thơ dở thậm chí rất dở cứ như không phải của họ vậy. Nguyễn Đình Chiểu là một nhà thơ lớn. Không ai không biết danh Đồ Chiểu. Vậy mà tác giả Lục Vân Tiên Văn tế nghĩa sĩ Cần Giuộc Chạy giặc... vẫn còn vô số các câu chẳng thơ chút nào lại còn kỳ cục là đằng khác:

Vân Tiên nổi giận một khi

Vật chàng xuống đất bẻ đi một giò

Hoặc:

Vợ Tiên là Trực chị dâu

Chị dâu em bậu dám đâu lỗi nghì

Xuân Diệu thì:

Tổ quốc ta như một con tàu

Mũi thuyền ta đó mũi Cà Mau

Bên cạnh đó không ít những người tên tuổi còn lạ mà có những bài thơ câu thơ khá thú vị ví dụ:

Kể từ dan díu với đời

U mê lạc nẻo xa khơi lối về

(Nguyễn Thị Anh Vân)

Và nhiều tác giả có sáng tạo bước đầu thật đáng khâm phục mà tôi không thể dẫn hết.

Nhưng sáng tạo không bao giờ là sự kỳ dị quái đản. Những năm qua và mới đây có một vài người làm thơ muốn chơi trội thèm khát sự nổi tiếng nhưng tài năng bất cập. Cảm thấy tìm tòi sáng tạo theo hướng chân chính tiếp cận cái đẹp đích thực khó khăn vượt quá năng lực tầm thường xoàng xĩnh của mình bèn nghĩ đến cách làm "ngon ăn" hơn: Tạo nên những bài thơ câu thơ quái dị gớm ghiếc chủ yếu khơi gợi bản năng tính dục tự nhiên của con người (libido). Sự khơi gợi kích thích này thực chất chẳng mới mẻ gì đã trở nên cũ rích trong lịch sử văn học phương Tây. Đáng tiếc có tác giả trong số đó lại còn quá trẻ vừa lớn lên đang mon men bước vào thơ vào đời. Nhưng thôi dẫu sao đó cũng là sự hung hăng ngộ nhận tự huyễn hoặc mình ít nhiều đáng thương hơn là đáng giận của kẻ non nớt muốn cải tạo thôn tính tất cả để trở nên nổi tiếng. Chỉ đáng giận một vài bậc cha chú cũng có ít nhất  vài chục năm làm thơ tuy mới ở hàng "thường thường bậc trung" viết lách tàm tạm nhưng dẫu sao cũng  được coi là nhà thơ nghiêm chỉnh tư duy đúng đắn lâu nay vậy mà bỗng nhiên ra sức lên giọng hô hào cổ súy cho những cây bút con cháu kia hãy "cách tân" hơn nữa. Họ cứ làm như bấy lâu nay nền thơ ta lạc hậu cũ rích cả. Cũng là một thứ ám ảnh ấn tượng nhưng quả thật thơ phú của những người vừa nói trên chẳng khác gì một cô gái điên xõa tóc rũ rượi và... thoát y vũ vừa đi vừa múa may trên đường phố! Quả là gây... ấn tượng cực mạnh bởi không ai không ngoái cổ nhìn dù có bận đến đâu. Chỉ có điều người ta nhìn rồi lắc đầu lè lưỡi. Và nếu đúng lúc bắt gặp hình ảnh cô gái điên ấy mà ai có đang ăn uống thì ắt hẳn sẽ mất ngon. Nhưng đáng trách hơn cả vẫn là những người có trách nhiệm cho những bài thơ ấy ra đời mà không nghĩ tới việc họ đã xì luồng khí độc ít nhất là bụi bẩn vào bầu trời trong lành của chúng sinh. Vậy nên rốt cuộc thơ vẫn phải trở về cái đẹp muôn đời vĩnh cửu: Tình người nhân văn cao cả với những rung động tinh tế nhất. Xin hãy chú trọng biểu hiện phần Người chứ chẳng nên lè tè thấp hèn ở phần Con bởi nếu là Người hoàn chỉnh thì đã đầy đủ yếu tố nhân bản rồi.

Dân tộc truyền thống hay hiện đại? Một bài thơ hay gây thú vị đem lại mỹ cảm cao cho người đọc hẳn nhiên là sẽ mang trong nó những yếu tố trên. Nhưng thiết nghĩ chẳng nên tách bạch rạch ròi những yếu tố đó. Và cũng xin chớ nhầm lẫn truyền thống là cái gì xưa cũ và hiện đại là mô đéc tân kỳ. Truyền thống với đúng nghĩa của nó phải là cái Classique (cổ điển) nhất. Còn hiện đại chính là cái truyền thống được phát huy hiệu quả cao nhất có tác dụng thỏa mãn người ta nhất ở hiện tại. Vậy thì hiện đại đương nhiên là phải mang trong mình nó những yếu tố truyền thống rồi. Từ hiện đại luôn luôn loại trừ mọi thứ tân kỳ cóp nhặt ngoại lai xa lạ với bản sắc văn hóa tâm lý dân tộc. Đó là sự cố tình ăn cóp học đòi kệch cỡm và vô duyên. Nói để cho ra nhẽ ngọn ngành vậy thôi chứ đông đảo công chúng thưởng thức thơ đâu có mấy để ý tới những lý lẽ. Họ chỉ có mỗi một điều: thích hay không mà thôi. Thật lạ và thú vị người ta vừa rất thích thơ Nguyễn Bính lại thích cả thơ Hàn Mặc Tử Xuân Diệu. Đừng nghĩ chỉ ngày xưa. Hiện tại số người tìm đọc thơ Nguyễn Bính vẫn nhiều gấp bội so với các tập thơ được coi là hiện đại mới ra lò. Chẳng lẽ người ta lạc hậu kém hiện đại cả sao?

Vậy là dẫu tản mạn thế nào tôi vẫn xin trở về và chốt lại: thơ phải thú vị chí lý tinh tế thâm thúy phải gây ấn tượng gợi mỹ cảm mạnh mẽ ám ảnh người ta như người đàn bà mặn nồng đằm thắm có duyên tiếp xúc ít phút nói chuyện năm ba câu nụ cười điệu đà ánh mắt tình tứ khiến ta phải vui lòng líu tíu thêm dễ mê mẩn rồi rời xa mà không được gặp lại dễ tương tư. Trong nền thơ của chúng ta không phải là không có nhiều bài thơ giống như những người đàn bà như thế. Và cũng từng có nhiều nhà thơ đã bắt mất hồn những công chúng yêu thơ như thế.

(NGUỒN: VĂN NGHỆ QUÂN ĐỘI ONLINE)

Lâm mỹ Lệ

bài viết này đáng để đọc.Ông Trường Hận nào vỗ tay hoan nghênh đúng đấy ạ!

Trường Hận

Gửi Đất Đứng

Gửi Đất Đứng
Hoan hô Đất Đứng hoan hô Nguyễn Đình San đã đặt một vấn đề hay mà từ lâu người yêu thơ muốn nói lên suy nghĩ lập trường của mình nhưng do trình đọo lý luận không đủ để diễn đạt chứ trong lòng cứ tức anh ách vì có những bài thơ "dở hơi". Đúng Là: "Nhưng đáng trách hơn cả vẫn là những người có trách nhiệm cho những bài thơ ấy ra đời mà không nghĩ tới việc họ đã xì luồng khí độc ít nhất là bụi bẩn vào bầu trời trong lành của chúng sinh".

ĐẤT ĐỨNG

Gửi anh NHV

Gửi anh NH Viện
Cám ơn những góp ý của anh. Đúng là nhà thơ thì phải dấn thân nếu không đúng là tên nói láo ...